Յոթերորդ Մրցույթ/Արձակ-8

Մերրի Մկրտչյան

ԶԻ

Գրքավաճառը նայում էր ներքև:
— Հո չնեղացա՞ր:
— Ե՞ս,- մտքումս կրկնեցի հարցը:- Օ, ինչ եք ասում, երբեք, միայն մի պարահանդես կազմակերպեք ինձ համար, հրավիրեք ձեր բարեկամներին: Հետո ես ինքնաթիռ կնստեմ ու ձիերը կտանեն մեզ, և ես ձիերի մազերի մեջ մայրիկի օծանելիքից մի քիչ կկաթեցնեմ, և օրը երկար կթվա, երբ հաջորդ գիշեր հիշեմ նրան:
Գրքավաճառը մեղմ ժպտում էր.
— Չեմ կարող:
— Թա՞նկ է:
— Ըհը:
— Ո՛չ:
— Այդ դեպքում ինչի՞ց հասկացար, որ թանկ է:
— Հա, լավ. թանկ է,- համաձայնվում եմ ես:
Գրքավաճառը դեռ նույն ժպիտով էր:
Հաջորդ օրը ես նորից նրա դիմաց կանգնած էի ահա այսպես`մի ոտքս մեկին խաչած, ձեռքերս ետևումս խաչված, բիզ-բիզ մազերով, փոքր, նիհար…
— Իսկ եթե չեմ ուզում հասկանա՞լ,- միանգամից սկսեցի ես:
Ժպիտ:
— Միևնույն է, դրանից թանկ լինելը չի փոխվի,- կռահեց:
— Հըմմ, ուրեմն ես ոչինչ էլ չեմ հասկանում:
— Ոչ, հասկանում ես:
— Ուրեմն քիչ եմ հասկանում…
— Դե, եթե այդպես ես կարծում…
— Ոչ, ոչ, ուղղակի հարցրու` ինչու եմ այդպես կարծում, և ես ինքս էլ քեզ հետ կհասկանամ`ինչու:
— Ինչո՞ւ,- հնազանդվեց նա:
— Որովհետև, եթե շատ հասկանամ, պարահանդես կազմակերպել ընդհանրապես չի լինի, ախր դա հիմարություն է:
— Այո, — գլխի դրական շարժումով համաձայնվեց վաճառողը:
— Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ հենց սկզբից չէիր ասում,- վրդովվեցի ես:
— Չգիտեմ…
Նա անշտապ քանդեց բաճկոնի կոճակները, ձեռքերը խաչեց կրծքին. մրսում էր: Հետո էլ գլուխը կախ էր: Չէր նայում մեզ, նա մրսում էր և չգիտեր, թե ինչու հենց սկզբից բոլորի պես երեսիս չէր գոռացել, որ չափից դուրս տարօրինակ ու ոմանց համար բացարձակ անիմաստ բաներ եմ ասում:
— Իսկ ես երբևէ կկարողանա՞մ մորս հարցնել, թե ուր է ինքը մեզ տանում, կկարողանա՞մ, հա՞, կկարողանա՞մ խոսել ու արտահայտվել շարժումից դուրս: Ես կթողնեմ, որ իրերը գնան շարժման մեջ, դա կատարյալ միջոց է չմտածելու, ես… ես չեմ կարող մտածել: Վախենում եմ: Ու ես… ես կհասցնե՞մ մեծանալ, մինչ ներսս դեմքս կդառնա, ու ընդհանրապես, ես…
Վաճառողը նստել էր թաց քարին.
— Մե-ի, մե-ի…
— Եթե ես երկար մազեր ունենայի, ես… ես դրանք կփաթաթեի ծառերին:
Ձայն չի հանում:
— Որովհետև ես չգիտեմ` էլ որքան մոտ լինել բնությանը…
Ձայն չի հանում:
— Երևի չես հասկանում, հա՞:
— Ըհը:

Դասերը ավարտած Զին արագ-արագ ուտելով պատմում է.
— Թողել եմ, որ դաշնամուրի վրա մատներս իրենք հասկանան, իսկ ուսուցչուհին նայում է աչքերի ճմռթված արտահայտություններով, միշտ անհասկանալի: Հը՞ն,- զարմացած հարցնում է:
— Ոչինչ:
— Լավ:
— Բայց ես գիտեմ, որ մեկ րոպե էլ, ու ես չեմ ձգի ներսս զսպելու ծանր պարտականությունը: Գլխով արագ կսեղմվեմ ստեղներին ու կսկսեմ դառը-դառը ողբալ, և որպեսզի չանեմ դա, արագ դուրս կփախչեմ, իբրև թե հաստատ ուշանում եմ որևէ կարևոր բանից… կինը ձայն կտա, չեմ լսի, ձայն կտա, չեմ լսի ու էլ ձայն չի տա… Բայց գիտես,- դարձավ նա դեպի ինձ,- ես նրան այդքան չեմ արժևորում, որ բացատրեմ ինչ-որ բան: Թող խաղաղ հոգով մնա, հավես չունեմ… թեև սարսափելի բան է երբևէ տուժած լինելդ ոչ մի բառով արդարացնել չկարողանալը: Բայց ես ուժեղ աղջիկ եմ,- մի վերջին անգամ ժպտում է վաճառողին, ու, գլխարկը մինչև կոպերը քաշելով, հեռանում:
Հեռանալուց առաջ նա մոտեցել էր… Նա մոտեցել էր, գրկել ու համբուրել էր ինձ, իսկ ես, միայն հայելու մեջ շրթներկի հետքը այտիս տեսնելով, զարմացել էի… և եթե ես չզարմանայի, ամեն ինչ այլ կլիներ: Ախ, նա, բացատրելով այսպես` հո՜ւ, պապիկ Գանդին գեշ է, գեշ է, գեշ է… և միևնույն է, աստիճաններով բարձրացող կանայք պարզապես հղիացան, և կանայք, ովքեր իջնում էին, կորցրին իրենց երեխաներին, այսպես` ծառերին թղթեր կսոսնձեն, կգրեն` ո՞ւր է, Մ-ն, Մ-ից, Մ- ին, Մ-ն… ո՞ւր…
31, 30, 29, օրեր չունեցող ամիսներ, և ամիսներ, որ կամակորությամբ 50-ն են անցնում: Նա երեխա է, ես չգիտեմ`ինչպես ասել չունեմ քեզ, նա երեխա է, և երբ որ բակ իջնի, անձրև գա, կրծքավանդակը ծածկող շորը չթրջվի, և երբ զարմանան, կասի`սիրտս տաք է, թողեք`ինձ չունեմ: Մեկը կգոռա`մանանեխի չափ հավատն է, լռեցրեք: Մյուսը`սուս, աղոթում եմ, վայ-լե-լե-լե… Ու երեխաները հերթով կմերկանան ու իրենց շապիկները կտան, որ հագնի ու չորացնի սրտի տաքով, բայց որովհետև որովայնը պաղ է, աչքերի չափ պաղ, ինքը ստիպված կլինի անընդհատ հանել ու հագնել`շորերի երկու կողմն էլ չորացնելու համար: Ու ոչ ոք չի բացի պատուհանը, չի գոռա` թողեք նրան. անմեղ է, չի գոռա` թողեք… աաաաաաաաաաաաա
աաաաաաայ
ա~

Հրապարակը կլոր է: Ինչի մասին է խոսքը, երբ պատարագին միայն տարեցներն են եկել: Կռիվ, դժգույն հրավառություն, բառեր, բա-եր, բա-եր…
Ճնշող բնավորության այս սեթևեթող տեսակը կրկնում է իր վարքագիծը անգիր արված շուտասելուկի չափ արագ ու անհասկանալի արդեն: Ջուր. ցուրտ… ջուր: Ինքը գնաց, դու մնացիր… 31, 30 29
տու
տու
տու… Ոչինչ չկա, ընդամենը ցուրտ է, ցուրտ է, ցուրտ է… Սալահատակի քարերին նայելիս քարերն իրարից բաժանող անկյունները հայացքով իրար են մոտենում, այնքան, որ դրանց իրար հպվելու ուժից մեկ էլ հոպ, պայթում են, հո՜ւ, կրակոցի ձայնի չափ այսքան տխուր երգ, հու… բայց կան ճակատագրեր, ահա` իմինի դեպքում… Ես աչքերով ավելի եմ բաժանում հեռավորությունը, որը ձգվում է, ձգվում… Քարերը հեռանում են իրարից, ճաքճքում է հատակը, ու մինչ ես հայացքով հեռացնում եմ, հեռացնում եմ, մի մոծակ հասցնում է խայթել պարանոցս… Շատ կարևոր է հասկանալ սրանց տարբերությունը, բայց նրա համար, ում համար այս ամենը մատչելի բարձրություն եղավ, որովհետև քայլելու ու տեղ հասնելու ժամանակ ուներ: Ես փակում եմ եղած գրքերի պահարանը ու երեկ վաճառողի մոտից վերադառնալիս հանդիպած Զիի պես ժպտում:
— Ինչո՞ւ ես ժպտում:
— Չէ, հիանում եմ,- ասում է նա:
— Հիանում է, հիանում է, -մտքումս կրկնում եմ ես:
— Լավ, Զի, անցիր տուն, ուշ է, այսօրվա համար շատ խոսեցինք:
Զին շարունակում է ժպտալ:
— Գնա տուն, Զի,- զայրացած կրկնում եմ ես:
— Մուգ հետագիծ,- արտաբերում է փոքրիկը:
— Ի՞նչ:
— Մուգ հետագիծ, չե՞ս հիշում, հենց նոր ասացիր. «Նա մահացավ, բայց իր հետևից թողեց մուգ հետագիծ»:
— Ե՞ս։
— Հա, դու, դու պապիկ Գանդիի մասին էիր խոսում,- մի քիչ լռելուց հետո նորից կրինեց`չե՞ս հիշում։
— Հա, հիշում եմ, Զի,- դուրը եկել է, մտքումս կռահում եմ ես:- Դե, դա արարքների կշիռ տալու համար է, ավելի պատկերավոր դարձնելու համար, որ լավ հասկանայիր:
ժպտում է, վերջապես պայուսակը վերցնում գետնից ու իր հետևից քարշ տալով`վազում տուն, հետո նորից կանգնում է, ուղղում գունավոր շրջազգեստը ու, նայելով աչքերիս մեջ, գոռում` մուգ հետաքգիծ, հա, հա, հա՜, չեմ մռանա,- նորից հրճվում է ինքնիրեն ու վերջնականապես անհետանում:
Գրքավաճառի հետ ապրելու շարունակությունը նույն հսկայական երկինքն է` այսքան շատ տանիքներ ունեցող: Եվ նույն այնտեղը, որտեղ դուրսը շտապում է մտնել ներս, և ներսը դառնում է անտեր, և որովհետև նորից դուրս է գալիս, փնտրելու ու գտնելու դեպքում անգամ մնում է մենակ: Նա սիրում է ջուրը 1, մենակությունը` 2, մթությունը` 3: Նա ընդամենը երեխա է… Ես հավատում եմ իմ հորինածին`փորձելով լցնել նրա անգույն ոտքերը կամիր և ձեռքերը կարմիր, և մաշկը, և մազերը կարմիր գույնով, և գուլպաներ եմ նվիրում, որ գոնե ոտնաթաթերի վրա իզուր ներկ չծախսեմ, բայց ներկ չընդունող դեմքը մնում է գունատ. գունատ լինելը միշտ հիշեցնում է: Իր տված գրքերից մեկը բացելիս Տերն ասում է` թող մեռելները թաղեն իրենց մեռելներին, կամ` վաղվա համար վաղը կհոգա… և ինչի համար է այս անիմաստ խնայողությունը, որը երբեք էլ ամբողջությանը չի թողնում ինքնին լինել: Ես վշտացած վազում եմ նրա մոտ, հանում եմ գուլպաներն ու ներկում նաև ոտնաթաթերը: Նա կարմիր է:
Բայց հենց սա է քրիստոնեության անհավանականությունը, որը չեն սահմանում, ամենևին, և միևնույն է, անհասնելի և նույնքան պարզ: Նրա դեմքը ներկ չի ընդունում, նա կամիր չէ:
— Ես ուզում եմ գլուխս բազմոցին տալ, ուզում եմ ճեղքել կտորը:
— Չէ, բազմոցը հյուրերին դեռ պետք է, տգեղ կլինի, եթե կոտրես, գնա, այնքան ազատ պատեր կան փողոցում:
— Բայց ախր ես, ես հենց բազմոցն եմ ուզում, ես… ես չգիտեմ` ոնց բացատրել:
— Ոչ:
Էլ ինչիս են պետք պատերը, մինչև առաջին իսկ պատին հասնելը կկորչի ցնծության պահը, պահը, պահը… որը հենց նույն անկատար ցանկությունն է` անբացատրելին:

Զին չի հալվել հոսանքալարերից, դրանք մարմնի մեջ խրվել են, բայց… եթե ամպը կարողանար ընկնել, քսմսվեր մարմնի մի որև կետի, զզզզզզզզզզզզզզզզզզզ, կընկներ հոսանքալարի վրա, փրփուրը կհալչեր, ինքը վայրենաբար կվազեր աստիճան բերելու, անզեն կքաշքշեր լարն ու հոսանքալարերը`զզզ…. սրանք խառնվում են ծղրիդների ձայնին, դա պետք է պատուհանից լսել… Նա չորացած ագռավի պես կընկնի:
ԶԻ:
Սկզբին տանող ցանկությունը խորապես ջարդուփշուր անող արվեստ, որին գովերգելու համար ես ոտքերս նորից հավաքում եմ գլխիս տակ: Ոչինչ պետք չէ: Մի քանի անհիշելի բաներ, իրականում չգիտես`ինչպես զսպել ծիծաղդ, հասկացնում են`լռիր: Դեմքդ թեքում ես`մի վերջին անգամ հրճվելու… Բայց ավարտված բոլոր արարքներից հետո ձեռքերը թափ տալով, մատներդ ծակ շորերի մեջ խցկած, տունդարձին… պատճառաբանված դռնփակի փոխարեն մայրիկը… նա հաճախ պատմում է… Եվ ասում են, որ արդեն վաղուց, շատ վաղուց` ինչ անառակ զավակների վերադարձը երեխա ունենալու պես է` շատ սովորական:
— Մ, ձեր եղբայրը անհանգստանում էր ձեզ համար:
— Էլ չեմ գնա,- թոթվում է ուսերը:
Երբ դու դառնում ես գիրք, բերանից սկսում է վատ հոտ փչել, և ես չգիտեմ, չգիտեմ, չգիտեմ`որ բառով ավարտվել, ես, ես… ես որ ամենաուժեղն եմ, ես ամենասովորական օրերը ապրողն եմ. ես… և անկեղծ ասած, ես մի քիչ վախենում եմ…

Վաճառողն ու Զին հեռանում են:
Տեսնելով, որ չեմ արտասվում, Զին մեղադրում է.
— Դու ոչինչ չես զգում:
— Լսիր, Զի, ոչ ոք իրավունք չունի դիամցինին մեղադրելու դրա համար: Չգիտեմ`ինչ բառով ասել, ես կարող եմ հեշտորեն շրջանցել ցերեկը, անտարբեր նայել վնասված թիկունքով հայրիկի քույրիկին, ով գուցե վազի… Ես կանգառից կանգառ քարշ գալ չեմ սիրում, բայց ճակատագիր է. ինչ արած: Կսպասեմ, որ քամին մեկի վրայից նետի շարֆը, կռանամ, վերցնեմ, վերադարձնեմ մնացած բոլոր օրերի պես… այսպես, ես չգիտեմինչ բառով ասել: Ես արևի տակ ի հայտ եկող թերություններով հանդերձ մեր ընտանիքի եղած տխրությունն ու ես-ն եմ, ամենաճիշտ դիմագիծը: Եվ չնայելով այն ամենին, որ առավոտյան բոլորի պես արթնացող մարդու տպավորությամբ եմ կոշիկներս հագնում, քայլում եմ թեև ոչ աննպատակ… Հիա մի քիչ ուրիշ է. նոր ծնվածները իրենց մայրերին են խմում, որ մեծանան, հետո գուցե նույնը անեն նաև մայրերը…
Դե, բնության օրենքն է, նորից ճակատագիր. ի վերջո անջնջելի իրողությունը ընդունելուց բացի այլ ոչնչացնելու ձև չկա, թեև հասկանում ես, այնքան դժվար է չակնկալելը, գրեթե անհնարին…
Զիին գրկիցս իջեցնելով`ես դարձա դեպի վաճառողը.
— Ընդամենը տարիներ առաջ ես գլխարկս մինչև աչքերս քաշած խնդրում էի ինձ լրիվ անծանոթ գրքավաճառին հարցնել` արդյո՞ք նեղացար: Նա այսպես`հո չնեղացա՞ր: «Ե՞ս»,-մտքումս կկմացի, ախր ոնց բացատրեմ. կուլ չգնացող ցավ է, կանցնի…
Ես այնպես էի ուզում վերջապես նեղանալ, զգալ ինքնասիրությունս, ու թողնել, բայց ես չափից դուրս անտարբեր եմ ու փոքր, եթե ես կարողանայի նեղանալ, կհասկանայի շոշափելի սերը, բայց եթե չեմ նեղանում, ինձ մնում է միայն իմ սերը, որը ընդամենը տրվել է, ուրիշ ոչինչ: Մտածում էի, որ նեղանալուց հետո ձեռքս կբռնի բժիշկը, կնայի ճանկռոտված պարանոցիս, գուցե հոգ տանի… մայրիկը կփորձի շողոքորթել, ես կձևացնեի, թե խիստ խոցված եմ հիմա, ինքը կսիրեր, ես կձևացնեի, ինքը կսիրեր, ես կձևացնեի… ահ, բաց թողնենք, դա անհեթեթություն է` երեխայություն` պարահանդեսի պես: Կարևորը հիման է, երբ իմ ամբողջ ստեղծածն ու օրը վերածվում են սոսկ մնացորդի, ու մեր բոլոր արարքները ձգվում էն պաշտպանված լիելու այդքան տաք կարիքը բավարարելուն, մեր նպատակները մեզնից անկախ են առաջ ընկնում ժամանակից, և ես հոգնել եմ… Ամիսն ունի երեք օր. 31-ին ես հասկացա`գրքավաճառի կարիք չունեմ, 30` հիշեցի` նա կամիր էր, 29`հասկացա, որ գունատ լինելը հիշեցնում է: Իմ առջև տարածությունն է, և ես ամենալավը գիտեմ, որ ունեմ այս ափը հանուն մյուսի ու ձախ սիրտ` հանուն աջի:
Ինձ լսելուց հետո վաճառողը սարսափելի տխուր արտահայտությամբ չգիտեր գնալ, թե մնալ: Ես չդիմացա ինքս ինձ նորից հիասթափեցնելու տխուր արարողության գայթակղությանը ու շատ ցածր հարցրի.
— Երևի չես հասկանում, հա՞։
— Ըհը:

Իրեն սպասեցնել տվող ուշացումը, երբ հատում է բնավորության եսասիրությունը, անկումն է: Հորիզոնին այսպես կանգնել, չունենալ բառ… տարածության տենչը առաջ չգնացող լռություն է:
Հեռվում Զին իջեցրեց գլուխը, կռացավ մինչև դաշնամուրի ոտքերը, երևի նորից հիշեց` ինքը սիրում էր կրկնել`կգա ժամանակ, երբ մարդիկ փոքրիկ դույլեր կկախեն իրենց ներքև նետվող թարթիչներից, կամրացնեն զգույշ ու կգնան…

Ես ուրիշ երեխաներին դաստիարակելուց դեռ չէի զգացել այսքան խորը, խորը… այսքան խորը վիշտ:

Advertisements

Ձեր Կարծիքը

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s